Kadencja rządu trwa cztery lata i rozpoczyna się wraz z pierwszym posiedzeniem nowo wybranego Sejmu. Zgodnie z art. 98 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Sejm zaczyna czteroletnią kadencję w tym dniu, a kończy ją dzień przed pierwszym posiedzeniem Sejmu następnej kadencji. Oznacza to, że kadencja rządu jest ściśle powiązana z kadencją parlamentu, a nie z chwilą formalnego powołania premiera.
Procedura powołania premiera i rządu
Po wyborach parlamentarnych rozpoczyna się konstytucyjny proces wyłonienia nowego rządu. Prezydent ma 14 dni od pierwszego posiedzenia Sejmu na powołanie Prezesa Rady Ministrów i pozostałych członków rządu. Procedura ma charakter trójstopniowy i zapewnia drożność procesu nawet przy braku stabilnej większości.
Etap I – powołanie przez prezydenta i wotum zaufania w Sejmie
Prezydent desygnuje kandydata na premiera, którym zazwyczaj jest osoba wskazana przez większość parlamentarną. Konstytucja nie ogranicza prezydenta co do wyboru tej osoby – może to być kandydat partii zwycięskiej, koalicji lub osoba spoza bieżącej polityki.
Desygnowany premier przedstawia prezydentowi skład Rady Ministrów. Następnie prezydent powołuje premiera i członków rządu w ciągu 14 dni od pierwszego posiedzenia Sejmu oraz odbiera od nich przysięgę.
W ciągu 14 dni od powołania premier przedstawia Sejmowi program działania rządu (tzw. exposé) i wnosi o wotum zaufania. Aby rząd je uzyskał, potrzebna jest bezwzględna większość głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.
Etap II – tryb sejmowy (procedura rezerwowa)
Jeśli etap I zakończy się niepowodzeniem (rząd nie zostanie powołany lub nie uzyska wotum zaufania), Sejm w ciągu 14 dni wybiera premiera oraz członków rządu bezwzględną większością głosów. Kandydata na premiera może zgłosić grupa co najmniej 46 posłów, a termin zgłaszania wyznacza Marszałek Sejmu.
Etap III – ostateczne powołanie przez prezydenta
Jeżeli Sejm nie wyłoni rządu w etapie II, prezydent w ciągu 14 dni powołuje premiera i – na jego wniosek – członków rządu oraz odbiera przysięgę. W tym trybie Sejm udziela wotum zaufania zwykłą większością głosów. Jeśli rząd nie uzyska wotum w ciągu 14 dni od powołania, prezydent skraca kadencję Sejmu i zarządza nowe wybory.
Terminy i wymagane większości – szybkie porównanie
Poniższa tabela zestawia kluczowe etapy, terminy oraz progi większości wymagane do powołania rządu:
| Etap | Kto powołuje | Termin | Warunek w Sejmie | Skutek braku poparcia |
|---|---|---|---|---|
| Etap I | Prezydent (po desygnowaniu premiera) | Do 14 dni od pierwszego posiedzenia Sejmu | Wotum zaufania: bezwzględna większość w obecności min. połowy ustawowej liczby posłów | Przejście do etapu II |
| Etap II | Sejm (wybiera premiera i członków rządu) | W ciągu 14 dni od niepowodzenia etapu I | Wybór: bezwzględna większość głosów | Przejście do etapu III |
| Etap III | Prezydent (powołanie ostateczne) | W ciągu 14 dni od niepowodzenia etapu II | Wotum zaufania: zwykła większość głosów | Skrócenie kadencji Sejmu i nowe wybory |
Czas trwania pełnej procedury
Cały proces może trwać maksymalnie 42 dni – po 14 dni na każdy z trzech etapów. W praktyce, gdy większość parlamentarna jest jasna, procedura kończy się zwykle już w etapie I.
Zakończenie kadencji rządu
Kadencja rządu kończy się w następujących sytuacjach:
- na pierwszym posiedzeniu nowo wybranego Sejmu – dotychczasowy premier składa dymisję, którą prezydent przyjmuje, następnie powierza mu dalsze sprawowanie obowiązków do czasu powołania nowego rządu;
- w razie nieuchwalenia wotum zaufania dla rządu – rząd składa dymisję, którą prezydent przyjmuje, a rząd pełni swoje dotychczasowe funkcje do czasu powołania nowej Rady Ministrów;
- w przypadku wyrażenia rządowi wotum nieufności – skutkuje to obowiązkową dymisją Rady Ministrów;
- w razie rezygnacji premiera – tylko w tym przypadku prezydent może odmówić przyjęcia dymisji całego rządu;
- w przypadku skrócenia kadencji Sejmu – gdy rządowi nie uda się uzyskać wymaganego poparcia, w konsekwencji czego skrócona zostaje także kadencja Senatu i zarządzane są nowe wybory.
Funkcjonowanie rządu przed powołaniem nowego
W polskim prawie nie ma przepisów ograniczających kompetencje rządu w okresie powyborczym. Oznacza to, że dotychczasowy gabinet zachowuje pełnię uprawnień i wykonuje swoje funkcje do momentu powołania nowej Rady Ministrów, nawet jeśli jego kadencja formalnie dobiegła końca.